Ku agresji na Polskę i wojnie światowej

16 kwietnia 1922
• Traktat w Rapallo (Włochy) – nawiązanie współpracy handlowej i wojskowej przez Niemcy i Rosję Sowiecką. Obchodząc w ten sposób ustalenia traktatu wersalskiego Niemcy zyskują możliwość szkolenia lotników i tworzenia kadr wojsk pancernych, a także wypróbowywania na sowieckich poligonach nowych typów broni; Moskwa zaś przełamała w ten sposób międzynarodową izolację. Traktat uderzał w podstawy tzw. porządku wersalskiego narzuconego Europie po I wojnie światowej przez zwycięskie mocarstwa Zachodu, którego elementem był też zawarty 19 lutego 1921 r. sojusz polsko-francuski, wraz z tajną konwencją wojskową.

16 października 1925
• Traktat w Locarno (Szwajcaria) – Traktat (a ściślej tzw. pakt reński) gwarantował nienaruszalność granic zachodnich Niemiec (z Francją i Belgią). Układające się państwa w tym Francja, Anglia, Włochy, Belgia i Niemcy nie przewidywały podobnych gwarancji granic wschodnich Niemiec (z Polską i Czechosłowacją). Układ oznaczał powrót Niemiec do polityki międzynarodowej w roli wielkiego mocarstwa i de facto nadawał antypolski kierunek ich polityce zmierzającej ku rewizji granic narzuconych im w wyniku przegranej wojny.

30 stycznia 1933
• Adolf Hitler zostaje kanclerzem Rzeszy Niemieckiej. W wyborach 1932 r. 37 proc. wyborców głosowało na jego partię NSDAP. Swoje przemyślenia co do celów politycznych, jakie winny stać przed narodem niemieckim, zawarł w broszurze zatytułowanej „Mein Kampf”.

„My, narodowi socjaliści, umyślnie nakreśliliśmy linię pod przedwojenną tendencją naszej polityki zagranicznej. (...) Powstrzymujemy germański potok skierowany na zachód i południe Europy i zwracamy nasze oczy w kierunku wschodnim”, A. Hitler, Mein Kampf (Moja walka), Krosno 1992, s. 259.

12 marca 1938
• Anschluss. Wojska niemieckie wkraczają do Austrii, która zostaje następnie wcielona do Niemiec jako tzw. Marchia Wschodnia (Ostmark). Władze kraju zostają de facto siłą zmuszone do ustąpienia. Społeczność międzynarodowa przechodzi nad tym faktem do porządku dziennego.

29-30 września 1938 (noc)
• Dyktat Monachijski. Rządy Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Włoch zawarły układ, w wyniku którego Czechosłowacja zostaje zmuszona do przekazania Niemcom tzw. Kraju Sudetów (przygranicznych terenów zamieszkanych przez mniejszość niemiecką, na których też znajdują się fortyfikacje wzniesione na wypadek wojny). Państwo to utraciło tym samym możliwość zbrojnej obrony przeciwko niemieckiej agresji.

„Drodzy przyjaciele! (...) Premier brytyjski powrócił z Niemiec, niosąc pokój z honorem. Sądzę, że oznacza to pokój dla naszych czasów. Idźcie do domu i śpijcie spokojnie” [Fragment improwizowanego przemówienia premiera Wielkiej Brytanii Neville Chamberlaina wygłoszonego 30 września 1938 r. przed jego siedzibą na Downing Street 10 po powrocie z konferencji w Monachium]

1 października 1938
• Polskie ultimatum wobec Czechosłowacji w sprawie Zaolzia; w jego wyniku Praga jest zmuszona do zwrócenia polskich etnicznie terenów Śląska Cieszyńskiego. Zostały one zajęte siłą przez Czechosłowację w 1919 r. Spór o Zaolzie trwale zatruł stosunki między obydwoma sąsiadami i w krytycznym momencie uniemożliwił współpracę Pragi i Warszawy, zagrożonych niemiecką ekspansją. Sprawa polskiego ultimatum z 1938 r. posłużyła też jako pretekst dla przerzucania (m.in. przez brytyjską opinię publiczną) odpowiedzialności za zdradę monachijską na Polskę.

24 października 1938
• Minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop w rozmowie z polskim ambasadorem w Niemczech Józefem Lipskim ujawnia plan „generalnego uporządkowania” stosunków polsko-niemieckich drogą wcielenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz połączenia Prus Wschodnich z Rzeszą eksterytorialną autostradą i linią kolejową, biegnącą przez należące do Polski Pomorze. W zamian oferuje Polsce wzajemne uznanie granic za ostateczne i przedłużenie polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 r. nawet do 25 lat. Proponuje też przystąpienie Polski do tzw. paktu antykominternowskiego i de facto przyłączenie się do Niemiec w charakterze ich sojusznika w planowanej agresji na kierunku wschodnim.

19 listopada 1938
• Ambasador Józef Lipski przekazuje Ribbentropowi negatywną odpowiedź rządu polskiego na propozycje z 24 października 1938 r.

28 listopada 1938
• Opublikowanie polsko-sowieckiego komunikatu o wynikach rozmów polskiego ambasadora w Moskwie Wacława Grzybowskiego i sowieckiego komisarza sprawa zagranicznych Maksyma Litwinowa. W komunikacie podkreślono nienaruszalność pokojowych stosunków obydwu krajów, opartych o obowiązujący pakt o nieagresji z 1932 r., i wyrażono wolę rozwoju współpracy handlowej obydwu krajów.

5 stycznia 1939
• Spotkanie polskiego ministra spraw zagranicznych Józefa Becka w Berchtesgaden z Adolfem Hitlerem, Kanclerzem Rzeszy (a następnego dnia także z jego ministrem spraw zagranicznych Joachimem von Ribbentropem); obydwaj ponawiają żądania odnośnie Gdańska i eksterytorialnej trasy przez Pomorze.

25 stycznia 1939
• Wizyta von Ribbentropa w Warszawie w 5 rocznicę podpisania deklaracji o nieagresji, ponowna próba przekonania Polski do ustępstw terytorialnych i politycznych.

30 stycznia 1939
• W Reichstagu Adolf Hitler wygłasza antyzachodnią i antysemicką mowę, unika w niej atakowania wprost ZSRS, mimochodem zapowiada też „wyniszczenie rasy żydowskiej” w wypadku, gdyby miało dojść do kolejnej wojny światowej, czego jednak nikt nie traktuje poważnie.

19 lutego 1939
• Podpisanie w Moskwie przez ambasadora polskiego Wacława Grzybowskiego i sowieckiego komisarza handlu zagranicznego Anastasa Mikojana polsko-sowieckiego układu handlowego. Porozumienie było pierwszą ogólną polsko-sowiecką umową gospodarczą opartą o klauzulę największego uprzywilejowania. Przewidywało znaczne rozszerzenie operacji handlowych między obydwoma krajami. Rząd polski (reprezentujący Wolne Miasto w stosunkach zagranicznych) zastrzegł, że Wolne Miasto Gdańsk również bierze na siebie obowiązki oraz nabywa prawa wynikające z zawartego układu.

4 marca 1939
• Sztab Główny Wojska Polskiego przystępuje do intensywnych prac nad planem „Z”, czyli planem wojny z Niemcami. Dwa podstawowe założenia planu to: przetrwanie niemieckiego uderzenia, tak aby umożliwić sojuszniczym wojskom francuskim przeprowadzenie ataku na Niemcy. Przewidywano zatem unikanie decydujących bitew i uporządkowany odwrót w kierunku południowo-wschodnim, aby zachować komunikację z Zachodem poprzez Rumunię. Do wybuchu wojny udało się opracować jedynie wstępna fazę planu (odnoszącą się do pierwszych dni wojny).

14 marca 1939
• Sejm słowacki uchwala niepodległość Słowacji, na czele rządu staje ksiądz Józef Tiso. Kraj ten staje się w praktyce satelitą Niemiec. Kilka godzin później (już w nocy z 14/15 marca) sterroryzowany osobiście przez Hitlera i Göringa prezydent Czechosłowacji Emil Hácha godzi się na okupację swego kraju. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Pragi następuje ustanowienie tzw. Protektoratu Czech i Moraw. Sytuacja strategiczna Polski, oskrzydlonej dodatkowo od południa, ulega dramatycznemu pogorszeniu. Obcesowe zerwanie „dżentelmeńskiej umowy” z Monachium stanowi ostatni dzwonek ostrzegawczy dla Zachodu i powoduje reorientację jego polityki w kierunku postawienia tamy ekspansji Hitlera na wschód.

21 marca 1939
• W rozmowie z ambasadorem Rzeczypospolitej w Berlinie Józefem Lipskim minister von Ribbetrop ponawia w tonie ultymatywnym żądania Rzeszy wobec Polski odnośnie do Wolnego Miasta Gdańska i tras tranzytowych przez Pomorze. W jego wypowiedzi pojawiają się otwarte groźby.

22 marca 1939
• Na mocy wymuszonego układu międzypaństwowego Rzesza odrywa zamieszkany przez ludność niemiecką autonomiczny okręg Kłajpedy od Litwy, która traci tym samym swój główny port morski. Uwypukla to dodatkowo międzynarodowe znaczenie problemu Wolnego Miasta Gdańska.

28 marca 1939
• Reagując na wypowiedź von Ribbentropa i aneksję Kłajpedy minister spraw zagranicznych RP płk Józef Beck oświadcza niemieckiemu ambasadorowi w Warszawie Hansowi von Moltke, że jakiekolwiek działania niemieckie zmierzające do zmiany statusu Wolnego Miasta Gdańska staną się przyczyną wojny.

31 marca 1939
• Premier Wielkiej Brytania Neville Chamberlain udziela Polsce jednostronnej gwarancji „przed zamachem ze strony Niemiec”.

„Na wypadek jakichkolwiek działań wojennych mogących wyraźnie zagrozić niepodległości Polski [...] rząd Jego Królewskiej Mości będzie się czuł zobowiązany do udzielenia rządowi polskiemu natychmiastowego poparcia, będącego w jego mocy. [...] Rząd francuski upoważnił mnie do wyjaśnienia, że jego stanowisko [...] jest takie samo” (Londyn, 31 marca 1939, fragment oświadczenia premiera Neville’a Chamberlaina w Izbie Gmin, cyt. za: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Warszawa 1965, s. 18).

6 kwietnia 1939
• Wspólny polsko-brytyjski komunikat o wynikach rozmów polskiego ministra spraw zagranicznych Józefa Becka w Londynie. Polska przyjęła w nim gwarancje brytyjskie, zobowiązując się wzajemnie do udzielenia pomocy Wielkiej Brytanii na tych samych warunkach. Strony zapowiedziały zawarcie układu politycznego, który miał zastąpić wzajemne gwarancje uważane za tymczasowe.

11 kwietnia 1939
• Adolf Hitler wydaje dyrektywę nakazującą opracowanie strategicznego planu wojny z Polską i określającą cele dla niemieckich sił zbrojnych (Fall Weiss, czyli wariant biały).

13 kwietnia 1939
• Prasa francuska publikuje oświadczenie premiera Francji Edouarda Daladiera akceptujące polsko-francuskie i polsko-brytyjskie konsultacje militarne, połączone z deklaracją natychmiastowej pomocy militarnej w sytuacji zagrożenia ze strony Niemiec. Deklaracja ta jest odczytywana jako potwierdzenie obowiązującego wciąż polsko-francuskiego sojuszu wojskowo-politycznego z 19 lutego 1921 r.

17 kwietnia 1939
• Ambasador sowiecki w Berlinie Aleksiej Mieriekałow oświadcza w niemieckim ministerstwie spraw zagranicznych, że różnice ideologiczne nie powinny być przeszkodą dla normalizacji stosunków sowiecko-niemieckich, a następnie dla ich dalszego „ulepszania”.

28 kwietnia 1939
• w Reichstagu Adolf Hitler wypowiada polsko-niemiecki pakt o nieagresji oraz brytyjsko-niemiecki układ morski z 1935 r.

„Ordynarne przypisywanie obecnie Niemcom przez prasę światową agresywnych zamiarów doprowadziło do znanych Panom tzw. propozycji gwarancji [brytyjskich] i zobowiązania się przez rząd polski do wzajemnej pomocy (...). W związku z tym uważam, iż zawarty przeze mnie i marszałka Piłsudskiego układ został przez Polskę jednostronnie pogwałcony i wobec tego nie obowiązuje już” (1939, 28 kwietnia, Berlin, Fragment przemówienia A. Hitlera w Reichstagu w sprawie wypowiedzenia polsko-niemieckiego paktu o nieagresji, cyt. za: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Warszawa 1965, s. 21-22).

3 maja 1939
• Odwołanie Maksyma Litwinowa, polityka sowieckiego pochodzenia żydowskiego, ze stanowiska komisarza spraw zagranicznych Związku Sowieckiego. Jego miejsce zajął, zachowując piastowane dotąd stanowisko przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych (premiera), Wiaczesław Mołotow, rodowity Rosjanin. Posunięcie to interpretowane jest jako jeden z kroków ułatwiających sowiecko-niemieckie porozumienie przeciwko Polsce i Zachodowi.

5 maja 1939
• przemówienie Józefa Becka w Sejmie RP odrzucające niemieckie żądania: „Pokój jest rzeczą cenną i pożądaną. Nasza generacja skrwawiona w wojnach, na pewno na pokój zasługuje. Ale pokój, jak prawie wszystkie sprawy tego świata, ma swoją cenę wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor” (Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 2001, s. 178–180).

„Jeżeli nie będzie mnie Pan cytował oficjalnie, mogę Panu powiedzieć, co obecnie muszę uważać za cel niemieckiej polityki wschodniej. Jest nim wspólna granica Niemiec z Japonią” (wypowiedź polskiego ministra spraw zagranicznych Józefa Becka z 1939 r. dla niemieckiego dziennikarza, emigranta z III Rzeszy, Emanuela Birnbauma, cyt. za J. W. Borejsza, Antyslawizm Adolfa Hitlera, Warszawa 1988, s. 47).

19 maja 1939
• Zakończenie polsko-francuskich rozmów sztabowych. W podpisanym tego dnia protokole Francja zobowiązywała się, że w wypadku niemieckiego ataku na Polskę rozpocznie działania ofensywne przeciwko Niemcom swoimi głównymi siłami w 15 dniu wojny.

„Płk [dypl. Józef] Jaklicz [z-ca szefa Sztabu Generalnego WP] zapytuje, czy Polska może liczyć na to, że w wypadku skierowania przeciwko niej głównego wysiłku niemieckiego, siły francuskie przekroczą granice, by podjąć ofensywę przeciw Niemcom? Gen. [Maurice] Gamelin, [szef sztabu Generalnego armii francuskiej] udziela mu w tej mierze zapewnień” (1939, 16 maja, Paryż, protokół polsko-francuskich rozmów sztabowych, cyt. za Wojna Obronna Polski 1939, Wybór źródeł, Warszawa 1968, s. 249).

20 maja 1939
• Nowy komisarz spraw zagranicznych Związku Sowieckiego Wiaczesław Mołotow oświadcza ambasadorowi niemieckiemu Friedrichowi Wernerowi von der Schulenburgowi, że toczące się negocjacje handlowe między obydwoma państwami wymagają nowej „bazy politycznej”. W ten sposób dawał do zrozumienia, że mimo wszystkich różnic politycznych i ideologicznych Moskwa jest zainteresowana współpracą z Berlinem w okresie zwiększającego się napięcia politycznego w Europie.

23 maja 1939
• Tajna narada w Kancelarii Rzeszy z udziałem najwyższych dowódców wojskowych, podczas której Adolf Hitler przedstawia cele w nadchodzącym konflikcie z Polską: „Polska będzie zawsze po stronie naszych nieprzyjaciół. [...] Gdańsk nie jest bynajmniej przedmiotem zatargu. Idzie tu o rozszerzenie naszej przestrzeni życiowej na Wschodzie” (cyt. za: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Warszawa 1965, s. 30).

22 lipca 1939
• Agencja TASS ogłasza wznowienie sowiecko-niemieckich rokowań handlowo-kredytowych. Pod tą przykrywką prowadzone są też rozmowy polityczne.

15 sierpnia 1939
• Schulenburg wręcza Mołotowowi memorandum w sprawie zwrotu w stosunkach niemiecko-sowieckich, w którym stwierdza się, że w istocie nie istnieją sprzeczności w interesach obydwu mocarstw. Rząd niemiecki wskazywał w nim, że na liście spraw możliwych do załatwienia „ku obopólnemu zadowoleniu” są m.in. kwestie państw bałtyckich i Polski. W tekście podkreślano wspólną wrogość wobec „kapitalistycznych demokracji zachodnich”. Proponowano wreszcie przyjazd do Moskwy niemieckiego ministra spraw zagranicznych Ribbentropa.

17 sierpnia 1939
• Mołotow, odpowiadając pozytywnie na niemieckie memorandum, proponuje zawarcie paktu o nieagresji wraz ze specjalnym tajnym protokołem precyzującym „zainteresowania umawiających się stron w tych lub innych zagadnieniach polityki zagranicznej”. Pierwszym krokiem w tym kierunku ma być podpisanie umowy kredytowo-handlowej.

19 sierpnia 1939
• Komunikat o podpisaniu niemiecko-sowieckiej umowy handlowo-kredytowej. Tego samego dnia Mołotow przekazuje Schulenburgowi sowiecki projekt planowanego paktu o nieagresji ze wzmianką o tajnym protokole i zaprasza Ribbentropa do Moskwy.

21 sierpnia 1939
• Zawieszenie prowadzonych od 12 sierpnia w Moskwie rokowań misji wojskowych Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Sowieckiego. Strona sowiecka domagała się zgody Polski na wykorzystanie części jej terytorium w ewentualnych operacjach przeciwko Niemcom. Polska odmawia uznając, że istotną intencją sowiecką jest okupacja tych terytoriów.

22 sierpnia 1939
• Adolf Hitler wydaje swoim wojskom rozkaz ataku na Polskę w dniu 26 sierpnia 1939 r. zgodnie z „Fall Weiss” („plan biały”). Z Prus Wschodnich uderzenie ma być skierowane na Działdowo i Mławę, z Pomorza Zachodniego na Chojnice i Czersk, z Dolnego Śląska na Wieluń, Łódź, Kłobuck i Częstochowę, z Górnego Śląska na Katowice i Pszczynę.

„Zniszczenie Polski jest naszym pierwszym zadaniem. Celem musi być nie dotarcie do jakiejś oznaczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły. [...] Bądźcie bezlitośni. Bądźcie brutalni. [...] Prawo jest po stronie silniejszego. Trzeba postępować z maksymalną surowością [...] wojna musi być wojną wyniszczenia. […] Obecnie tylko na wschodzie umieściłem oddziały SS Totenkopf, dając im rozkaz nieugiętego i bezlitosnego zabijania kobiet i dzieci polskiego pochodzenia i polskiej mowy, bo tylko tą drogą zdobyć możemy potrzebną nam przestrzeń życiową” (22 sierpnia 1939, Obersalzberg, przemówienie A. Hitlera na odprawie z wyższymi dowódcami armii w sprawie ataku na Polskę, cyt. za: Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Warszawa 1965, s. 33).

23 sierpnia 1939
• Wizyta Joachima von Ribbentropa w Moskwie i podpisanie w obecności Józefa Stalina tzw. paktu Ribbentrop–Mołotow, będącego de facto wstępem do kolejnego rozbioru Polski – podział sowieckiej i niemieckiej strefy wpływów przez terytorium Rzeczypospolitej wzdłuż linii rzek Narew, Wisła i San.

„W wypadku nastąpienia […] zmian na terenach należących do Państwa Polskiego granica interesów Niemiec i ZSRR przebiegać będzie w przybliżeniu po linii rzek Narew, Wisła, San. Kwestia, czy w interesach obu stron będzie pożądanym utrzymanie niezależnego Państwa Polskiego […], będzie mogła być ostatecznie wyjaśniona dopiero w toku dalszych wypadków politycznych” (fragment tajnego protokołu dodatkowego do paktu Ribbetrop–Mołotow, cyt. za J. Kumaniecki, Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z Państwem Radzieckim 1918–1943, Wybór dokumentów, Warszawa 1991, s. 227).

25 sierpnia 1939
• Ambasador RP Edward Raczyński i szef brytyjskiej dyplomacji lord Edward Halifax podpisują w Londynie układ sojuszniczy.

26 sierpnia 1939
• Na wieść o zawarciu polsko-brytyjskiego sojuszu Hitler odwołuje rozkaz ataku na Polskę. W rejonie przełęczy Jabłonkowskiej i granicznej stacji Mosty na Zaolziu dochodzi do starć Wojska Polskiego z niemieckimi dywersantami. Niemcy przepraszają za ten incydent.

29 sierpnia 1939
• Władze polskie podejmują decyzję o powszechnej mobilizacji, a następnie ją odwołują pod naciskiem Zachodu.

30 sierpnia 1939
• Ponowne ogłoszenie mobilizacji przez Polskę.
• Wykonanie planu „Peking”. Gdynię-Oksywie opuszczają trzy polskie niszczyciele: ORP „Błyskawica”, ORP „Burza” i ORP „Grom”, aby 1 września 1939 r. dotrzeć do Wielkiej Brytanii. Celem operacji było uratowanie najlepszych polskich okrętów wojennych od niechybnego zniszczenia na Bałtyku.

31 sierpnia 1939
• Adolf Hitler wydaje ponownie rozkaz ataku na Polskę w dniu 1 września o godzinie 4.45. Wieczorem 31 sierpnia Niemcy przeprowadzają szereg akcji prowokacyjnych, których celem jest przerzucenie na Polskę odpowiedzialności za wybuch wojny i niedopuszczenie do wywiązania się przez Anglię i Francję z ich zobowiązań sojuszniczych. Są one natychmiast nagłaśniane za pośrednictwem berlińskiego radia. Najbardziej znana jest tzw. prowokacja gliwicka. Niemieckie służby specjalne upozorowały atak rzekomych „powstańców śląskich” na radiostację w Gliwicach (wówczas znajdującą się w niemieckiej części Śląska). Inne prowokacje miały udowadniać rzekome prześladowania mniejszości niemieckiej w Polsce.

ciąg dalszy >>>

Tagi:
A
A+
A++
Drukuj
PDF
Powiadom znajomego